معرفي كتاب

« نقد ادبی در سبک هندی » نوشته دكتر محمود فتوحی

 کتابی است که پیش تر در سال ۱۳۷۹ با نام « نقد خیال » منتشر شده بود. چاپ جدید اين كتاب در سال ۱۳۸۵ به همت نشر سخن روانه بازار شده است.

فصل اول اين كتاب با عنوان « نقد ادبی در سبک هندی » به بررسی وضعیت جامعه ادبی ایران در دوران صفوی ( سال های ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ ه . ق ) پرداخته است. دوره ای که هم زمان با شکوفایی سبک هندی است. فتوحی ضمن سخن گفتن درباره مؤلفه هایی چون « تاویل گرایی در معنی » ، « شعر اندیشی و دشوار گویی » ، « معما گویی و خلاء اسطوره » ، « جامعه ادبی » و « مجالس ادبی » به مسأله میل به مضمون نو و تازه گفتن در شعر می پردازد و نشان می دهد كه نازک بندی در خیال و توجه به ظرافت هایی که در سیاق سخن گویی وجود دارد چگونه سبب پیشرفت سخن در ایران دوران صفوی شده است.فتوحی نشان می دهد که بلاغی و تذکره نویسی چون « غلامعلی آزاد بلگرامی » چگونه در جست و جوی نوشتن تذکره ای است که از آن خود او باشد و تکرار تذکره های دیگر نباشد ( خزانه عامره ) . هم چنین باید گفت که غلامعلی آزاد بلگرامی در کتاب « غزالان الهند » پس از تفریس ( به فارسی در آوردن ) صنایع بدیعی و فنون بلاغی که در ادب هندی وجود دارد در بخش دیگری از « غزالان الهند » از صنایع بدیعی و فنون بلاغی که یافت خود او هستند سخن می گوید ( نگاه شود به غزالان الهند : تصحیح سیروس شمیسا ، نشر صدای معاصر، ۱۳۸۲ ) . تلاش در یافتن مضمون نو در شعر و هم چنین یافتن فنون بلاغی نو سبب می شود که بیش تر ادبای شبه قاره هند دست به گرد آوری تذکره ای ادبی بزنند که بیش از آن که تکرار تذکره های گذشته باشد تاویل آن ها درباره سخن شاعرانه دیگران است که این میل به داشتن تذکره ای شخصی و نوجویی سبب می شود که نگاه تذکره نویسان و بلاغی های شبه قاره و سبک هندی بیش تر به سوی معاصرین خود آن ها جلب شود و کم تر وابسته به گرد آوری و تو ضیح شاعران گذشته باشند .

در فصل دوم این کتاب بیش تر سخن از چالش های بلاغی سبک هندی در باره مفهوم هایی چون « تعریف شعر » ، « دین و شعر » ، « انتخاب شعر » ، « نقد اصلاحی » ، « سرقات » ، « لفظ و معنی » ، « قومیت و نژاد در مباحث ادبی » ، « طرز و سبک » ، « نظریه ادبی در شعر شاعران » و …. می پردازد.

فصل سوم به معرفي کتاب هایی در زمينه بلاغت اختصاص يافته است که شاید مهم ترین آن ها « بدایع الافکار فی صنایع الاشعار » میرزا حسین واعظی کاشفی و « غزالان الهند » غلامعلی آزاد بلگرامی باشند.

فصل چهارم درباره تذکره های ادبی سخن می گوید و فصل پنجم نيز به نوشتن درباره خود خود منتقدان سبک هندی سپری می شود . منتقدانی چون منیر لاهوری ، شیذا فتحپوری ، حزین لاهیجی ، خان آرزو اکبر آبادی و غلامعلی آزاد بلگرامی . فصل ششم نیز به « اصطلاحات نقد ادبی در متون عصر صفوی » می پردازد .

فتوحی در این کتاب ما را با گوشه های درخشانی از تاریخ سخن سنجی ادبی و نقد ادبی در ایران آشنا می کند و نشان می دهد که سخن آن دسته از علما و زعمای فرنگی مابی که پیوسته می گویند : ما در ایران نقد ادبی نداشته ایم تا چه اندازه گزاف ، بیهوده و تحقیق نشده است. اين كتاب نشان می دهد چگونه در عصر صفوی سوای عنصر خیال و وزن ، عنصر قصد و آگاهیِ به تولید اثر ادبی نیز به تعریف شعر افزوده می شود. در اهميت اين موضوع اين نكته را بايد متذكر شد که ممکن است کودکی از سر بازی کودکانه با زبان چیزی بگوید که شبیه سخن شاعرانه باشد اما این سخن هیچ گاه در تاریخ شعر طبقه بندی نمی شود . پیدا است که آگاهی و قصد شاعرانه برای استقرار شاعر در گستره ژنریک شعر برای این که اثر تولید شده از سوی او ، توسط دیگران شعر قلمداد شود تا چه اندازه ویژه است . این عنصر « مع القصد » که ره آورد چالش های زیبایی شناسانه امر مذهبی با امر زیبا شناسانه است از این جا آغاز می شود که بلاغی های اسلامی می گویند که بسیاری از آیات قرآن از دیدگاه زیبایی شناسانه بسا شاعرانه هستند اما پیدا است که از سوی خوانندگان به مثابه شعر دریافت و قرائت نمی شوند . چون « مع القصد » ی که در آن ها است ناظر بر افق ژنریک شاعرانه نبوده است . این کتاب دریچه بسیار بسیار خوبی برای ورود به سخن زیباشناسانه و نقادی ادبی دوره صفوی و سبک هندی است و خواندن آن را به تمامي كساني که دغدغه تاریخ زیبایی شناسی در ایران و به ویژه تاریخ نقد ادبی در ایران دارند، پیشنهاد می کنم.

به نقل از گارگاه نقدبا اندكي تصرف

نوشته شده در جمعه 10 آبان1387 توسط سیروس اویسی|